Obiekty wpisane do rejestru Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków

  1. Cmentarz w Kochanach – wpis do rej. zabytków 506/A w 1993 r.

Pacyfikacja wsi Kochany miała miejsce 30 września 1942 roku w godzinach porannych. Wieś ta liczyła ówcześnie ponad 80 osób. W tym dniu większości osób dorosłych nie było w domach, bowiem pracowały one w polu lub z obawy przed Niemcami ukrywały się w lesie. We wsi pozostały osoby starsze, a pod ich opieką małe dzieci, które rodzice zostawili, wierząc, ze nawet gdy Niemcy przyjadą to osoby wiekowe i dzieci oszczędzą. Niestety … tak się nie stało. Niemieccy oprawcy zabijali bez litości, maleńkie dzieci, bezbronne kobiety i  starców, a zabudowania palili. W półtorej godziny pozbawionych życia zostało 20 dzieci ( 4 dzieci nie miała jeszcze roku, 4 miała dopiero dwa lata i 12 była w wieku powyżej trzech lat),  12 kobiet (w tym Janina Rżewska – spodziewała się dziecka, a Anna Surowaniec karmiła swojego nowonarodzonego synka) oraz 5 mężczyzn ( w tym niepełnosprawny Władysław Stręciwilk). Pozostała rozpacz i zgliszcza domów.
Informacje o miejscach i liczbie faktycznie pomordowanych nie są do końca pewne, w relacjach można znaleźć rozbieżności.

Dokładne dane na temat tej pacyfikacji jeszcze czekają na opracowanie, dlatego potrzeba rzetelnego historyka, który pochyli się nad tym tematem i badając zasoby IPN i niemieckich archiwów zadba by dokładna wiedza na ten temat przetrwała dla kolejnych pokoleń.
Wg wiedzy obecnej w pacyfikacji Kochan zginęli (poz. 1-29 na podstawie Księgi aktów zejścia za lata 1890-1945 parafii Jastkowice):
1.Rozalia Kuziora lat 40 – pochowana na cmentarzu w Pysznicy
2.Jan Kuziora lat 10 – pochowany na cmentarzu w Pysznicy
3.Bronisława Kuziora lat 4 – pochowana na cmentarzu w Pysznicy
4.Anna Surowaniec lat 21 – pochowana na cmentarzu w Pysznicy
5.Eugeniusz Surowaniec –czteromiesięczne niemowlę– pochowany na cmentarzu w Pysznicy wraz matką Anną
6.Aniela Piotrowska lat 51 – pochowana na cmentarzu w Pysznicy
7.Zofia Momot 1 rok  – pochowana na cmentarzu w Pysznicy
8.Stanisław Piotrowski lat 16 – pochowany na cmentarzu w Pysznicy
9.Agnieszka Piotrowska lat 82 – pochowana na cmentarzu w Pysznicy
10.Adam Król lat 60  – pochowany na cmentarzu w Rozwadowie
11.Józefa Błażejewska lat 60 – pochowana na cmentarzu w Rozwadowie
12.Jan Piotrowski lat 4 – pochowany na cmentarzu w Rozwadowie
13.Włodzimierz Piotrowski lat 5 – pochowany na cmentarzu w Rozwadowie
14.Tadeusz Błażejewski lat 5 – pochowany na cmentarzu w Rozwadowie
15.Stanisława Błażejewska lat 6 – pochowana na cmentarzu w Rozwadowie
16.Czesław Błażejewski lat 8 – pochowany na cmentarzu w Rozwadowie
17.Emila Stręciwilk lat 27 – pochowana na cmentarzu w Rozwadowie
18.Tadeusz Stręciwilk lat 5 – pochowany na cmentarzu w Rozwadowie
19.Eugeniusz Stręciwilk lat 4 – pochowany na cmentarzu w Rozwadowie
20.Aniela Gęśla lat 31 – pochowana n cmentarzu w Jastkowicach
21.Jan Piotrowski lat 8 – pochowany na cmentarzu w Jastkowicach
22.Tomasz Bielecki lat 47 – pochowany na cmentarzu w Jastkowicach
23.Feliks Bielecki lat 19 – pochowany na cmentarzu w Jastkowicach
24.Stefania Garbacka lat  39 – pochowana na cmentarzu w Kochanach
25.Ewa Stręciwilk lat 42 – pochowana na cmentarzu w Kochanach
26.Jan Stręciwilk lat 14 – pochowany na cmentarzu w Kochanach
27.Władysław Stręciwilk lat 26 – pochowany na cmentarzu w Kochanach
28.Franciszka Stręciwilk lat 80 – pochowana na cmentarzu w Kochanach
29.Kazimierz Stręciwilk lat 90 – pochowany na cmentarzu w Kochanach
30.Janina Stręciwilk lat 2 – pochowana na cmentarzu w Kochanach
31.Czesława Stręciwilk lat 9 – pochowana na cmentarzu w Kochanach
32.Aleksander Piotrowski lat 2 – pochowany na cmentarzu w Kochanach
33.Janina Rżewska lat 23 – pochowana na cmentarzu w Zarzeczu
34.Antoni Rżewski lat 30 – pochowany na cmentarzu w Zarzeczu
35.Zofia Stępak lat 10  – brak informacji o miejscu pochówku
36.Agnieszka Stępak lat 38 – brak informacji o miejscu pochówku
37.Tadeusz Piotrowski lat 2 – brak informacji o miejscu pochówku

Dziś śladem po tym wydarzeniu jest cmentarz wojenny, wpisany na listę zabytków w 1993 roku oraz pomnik z tablicą na której wyryto nazwiska pomordowanych.
Od 2010 roku przy cmentarzu odbywa się Msza Święta w intencji pomordowanych. Od 2011 roku jest to uroczystość gminna organizowany wspólnie przez samorząd Gminy Pysznica, Parafię Rzymskokatolicką w Jastkowicach oraz Zespół Szkół im. AK w Jastkowicach.
26 września 1993 roku w Kochanach został odsłonięty kamienny pomnik z tablica pamiątkową – dzieło wykonane przez artystę rzeźbiarza Pana Stanisława Popka. Podczas uroczystości była Msza Św. w intencji pomordowanych, warty honorowe i apel poległych. Przez lata o cmentarz położony wśród lasu dbały rodziny pochowanych tam osób a samorząd gminy w miarę posiadanych środków finansowych dokonywały drobnych remontów. W 2010 roku z inicjatywy i przy zaangażowaniu Pana Zbigniewa Koczwary otoczenie cmentarza zostało uporządkowane, posiana została trawa, powstał drewniany ołtarz i ogrodzenie, wtedy też powrócono do organizowania Mszy Św. w rocznicę pacyfikacji.
W grudniu 2011 roku gmina Pysznica rozpoczęła starania o pozyskanie środków na  odnowienie zabytkowego cmentarza wojennego w Kochanach wraz z otoczeniem w ramach tzw. „małych projektów”. Wniosek pn. „Pacyfikacja wsi Kochany w 1942r. – Pamiętamy” został pozytywnie rozpatrzony i dzięki temu latem 2012 roku gmina Pysznica mogła przystąpić do pracy remontowych: odnowiony i zabezpieczony został drewniany krzyż na cmentarzu, poddano konserwacji i pomalowano ogrodzenie cmentarza, wykonano jednolite tabliczki z nazwiskami osób spoczywających na cmentarzu, odnowiono cokół pomnika pomordowanych oraz wykonano na stałe drewniane ławki. Dodatkowo w związku z 70 rocznicą pacyfikacji wydano okolicznościową ulotkę informującą o ówczesnych wydarzeniach.

II wojna światowa na tym terenie odcisnęła się szczególnym piętnem, chcemy o tym pamiętać i uczyć kolejne pokolenia, jaki bezmiar cierpienia dla ludności cywilnej niesie każdy konflikt zbrojny.
NIGDY WIĘCEJ WOJNY !

„W lasach Janowskich jest piękne sioło,
pełen spokoju, zieleni wkoło.
Gdy tylko wspomnisz na Kochan dzieje,
To smutną piosnką wietrzyk powieje.

Kwitło tu życie, było jak w raju,
Dziś tylko szumi dąb przy ruczaju.
I woda pluszcze w pobliskim stawie,
juz pusto tutaj, wspomnieniem łzawię.

Tylko ten pomnik nam przypomina,
że kiedyś żyła tutaj rodzina.
Nie zapomnimy myśli powrócą
i partyzancką piosnkę zanucą.

Cześć bohaterom za poświęcenia,
za krew; wygnanie domem więzienia.
W ogromie trudu krwawych walk chwała,
o bohaterach myśl ocalała.

Historii pamięć, powiew rozrzucił,
tak dziś Kochany każdy porzucił.
Żegnajcie łąki, ptaki, jastrzębie,
trzystu już letni staruśki dębie.

Saga o Kochanach niech w sercu tkwi,
Ileż daremnie przelanej krwi.
Póki żyjemy do nich wrócimy,
I pod pomnikiem głowy schylimy.”

Autor: Eugeniusz Surowaniec

2. Cmentarz Żydowski w Pysznicy – wpis do rej. zabytków 490/A w 1993 r. to miejsce zasługujące na upamiętnienie i szczególną opiekę w związku z tym, iż w tej ziemi spoczywają szczątki około 300 osób pochodzenia żydowskiego, które zostały zamordowane przez niemieckich oprawców.

3. Kaplica w Olszowcu – wpis do rej. zabytków A – 198 w 2007 r.

Kaplica wybudowana w I połowie XIX wieku (źródła jako datę budowy podają też 1792 rok). Wybudowana z drewna, konstrukcji zrębowej, oszalowana. Nawa zbudowana na planie prostokąta z niewyodrębnionym, trójkątnym zamknięciem w części ołtarzowej. Od południa wejście przez kwadratową kruchtę. Dach kryty blachą, nad korpusem dwuspadowy, od strony ołtarzowej odpowiednio do rzutu trójpołaciowy. Na kalenicy sześcioboczna wieżyczka sygnaturki zakończona ażurową latarnią i hełmem zwieńczonym kutym krzyżem. Drzwi do kruchty i do kaplicy deskowo-szpągowe z zawiasami pasowymi i zamkiem wierzchnim kowalskiej roboty. Wnętrze jednoprzestrzenne, dostępne od strony kruchty. W ścianie wschodniej przejście do zakrystii. W części południowej chór muzyczny wsparty na dwóch słupach. Wnętrze pokryte dekoracją malarską o charakterze ludowym. Kaplica ta jest najstarszym tego typu obiektem na terenie gminy Pysznica. Posiada niepowtarzalną dla tego obszaru dekorację malarską zarówno pod względem formy jaki techniki wykonania. Walory artystyczne i historyczne, a także znikomy stopień przekształceń sprawiły, iż została objęta ochroną konserwatorską.

4. Plebania w Pysznicy – wpis do rej. zabytków
To szczególny budynek w Pysznicy. „Świadek” wielu wydarzeń historycznych tej miejscowości. Konserwator zabytków opisał ją następująco ”Plebania parterowa o dziewięciu pokojach z których trzy przeznaczone były dla wikarych. Budynek długości 14 m i szerokości 17 m wybudowany został w 1909 roku za probostwa ks. Ignacego Pyzika. Plebania w Pysznicy. W okresie międzywojennym (przed 1937 r.) plebania została rozbudowana o kuchnię wraz ze spiżarnią i wówczas przyjęła obecny kształt litery L, przy czym pierwotny układ starszej części budynku nie uległ zmianie i pozostał na planie podkowy z dwoma bocznymi skrzydłami wysuniętymi od frontu. (…) Budynek plebanii jest murowany obustronnie tynkowany. Wnętrze wielotraktowe, wielodzielne, niesymetryczne. Podłogi drewniane, na legarach w pomieszczeniach reprezentacyjnych parkiety, w pozostałych deskowe. Więźba dachowa, krokwiowa ze stolcami i systemem dodatkowych wzmocnień (zastrzały, rygle, słupki). W części zachodniej obszerna, reprezentacyjna jadalnia z niepowtarzalnym malowidłem. W pięciu pokojach zabytkowe piece kaflowe. Dach kryty dachówką ceramiczną zakładkową. Dekoracja malarska w jadalni utrzymana w stylu neobarokowym z elementami o cechach modernistycznych. Dekoracja ma charakter iluzjonistyczny, złożona z motywów ornamentalnych umieszczonych na jednolitym tle w kolorze jasnobeżowym. Pośrodku sufitu, w miejscu w którym zawieszony jest żyrandol wymalowano kolistą rozetę zbudowaną z form roślinnych z umieszczonymi symetrycznie w czterech punktach girlandami z motywów kwiatowych. (…) Plebania w Pysznicy jest jednym z najcenniejszych przykładów tego typu architektury na terenie powiatu stalowowolskiego. Pomimo rozbudowy w okresie międzywojennym budowla nie zatraciła swego pierwotnego charakteru. wysoko należy ocenić dekorację malarską pokrywająca ściany jadalni zarówno pod względem wartości artystycznych, jak również w wymiarze regionalnym (jest to jedyna znana dotychczas realizacja malarza z Rozwadowa nazwiskiem Ciołkarz).”